KIRMANCKÎ

2 têkoşer, roşnvîr û hemrayî: Alîşêr û Zerîfe Xanime

Dem : 11 Tîrmeh 2018 Çarşem

Alîşêr û Zerîfe Xanime 9ê Temmuza 1937î de ameyî qetil kerdene û perê serrgêra 81. ya qetilbîyayîşê înan bi. Alîşêrî rayberîya Serewedaritişê Koçgirî de bi roşinvîrîya xo tarîxê kurdan de cayê xo girewt. Zerîfe Xanime zî bîye raybera cinîyan û bi hezaran cinîyî şopa aye de şonî

Alîşêr û Zerîfe Xanime 9ê Temmuza 1937î de ameyî qetil kerdene û perê serrgêra 81. ya qetilbîyayîşê înan bi. Alîşêrî rayberîya Serewedaritişê Koçgirî ke seba xoserîye ameybî kerdene kerd û bi roşinvîrîya xo tarîxê kurdan de cayê xo girewt. Zerîfe Xanime zî bi xoverdakarîye bîye raybera azadîya cinîyan û ewro bi hezaran cinîyî şopa aye de şonî. Alîşêr û Zerîfe bi hîsê xo yê welatperwerîye yenî zanayene û no het de rayberîya ruhê demî kerdî û nameyê xo bi herfanê altûnênan tarîx de nuştî.

Şerê Cîhanî yê 1. ra dima dinya de fikir û siloganê ‘her netewe eşkena qederê xo dîyar bikero’ vila bîyêne û no tesîrê xo Kurdistan de ciwananê kurdan ser o zî kerdêne. Bitaybetî madeyê 62 û 64î yê Peymana Sevrî no het de qala xoserîye kerdênê. Ciwananê kurdan sere de Cemîyeta Tealî ya Kurdistanî û sewbîna rêxistine û partîyê bînan de no het de rol û mîsyonanê muhîman bica ardênê. Nînan ra tayê ci Seyîd Evdilqadir, Dr. Nûrî Dêrsimî, ciwanê Bedirxanîyan, Xalitê Cîbranij û sewbîna xeylê kesê zana û roşnvîrî bî.

Koçgirî, Sêwas, Meletî û Dêrsim

Eke merdim rolê Alîşêrî yê Serewedaritişê Koçgirî ra biewnîyo, merdim vîneno ke o no serewedaritiş û dima ra zî cayanê cîya-cîyayan de rolê muhîmî kay kerdî. Alîşêrî Seyyîd Rizayî reyde mîyanê têkilîye de bîyo û Dr. Nûrî Dêrsimî seba Alîşêrî wina vano: “Alîşêr hîna Şerê Cîhanî yê 1. de seba azadîya Kurdistanî beşdarê Artêşa Rûsan bîyo û seba ke Kurdistanêko Xoser bêro awan kerdene, bi nameyê temsîlkarê herêmanê Koçgirî, Sêwas, Meletî û Dêrsimî xebetîyayo.”

Alîşêrî seba xoserîye zaf xebetîyayo

Wexto ke merdim tarîx ra ewnîyeno, vîneno ke Alîşêrî peynîya Şerê Cîhanî yê 1. de eşto qezaya Pulurî ya Dêrsimî ser û ewja de Îdareyêkê kurdan awan kerdo. Hetta Dewleta Osmanîyan seba ke nê îdareyî orte ra wedarno, wezîfe dayo Xalido Cîbranij ke fermandarê Alayê Hamîdîye yo. Reyna Alîşêrî serra 1918î de rayberê armenîyan Murat Paşa reyde derheqê Kurdistan û Armenîstanî de qisey kerdo û labelê wirdî babetê sey statuyî û sewbîna de pê nêkerdî.

Armancê serewedaritişî xoserîye yo

Prosesêko winasî de 6ê Adara 1921î de Serewedaritişê Koçgirî dest pêkerdo. Mîyanê rêxistine û partîyanê kurdan de tayê ci xoserîye waştêne, labelê sey Cemîyeta Tealî ya Kurdistanî ke rayberîya ci Seyîd Evdilqadirî kerdêne, otonomîye waştêne. Kurdê ke Dêrsim û Koçgirî de cuyayênê, waştêne wa herêmê Zara, Koçgirî, Dîvrîxî, Gêrcanis, Kuruçay û Kemah girêdayeyê wîlayetêk bibî û kurdêk tayînê ê wîlayetî bibo. Serewedaritiş seba ke kurdê Dêrsimî beşdar nêbî û Amed, Xarpêt, Meletî, Çewlîg, Wan û sewbîna bajaranê bînan de serewedaritişî nêbî, zêdebîyayîşê îxanetî û şertê zimistanî ver, sernêkewt.

Alîşêr serra 1882î de dewa Azgêrî ya Koçgirî de yeno dinya û eşîra Hesenan ra yo. Sêwas de perwerde vîneno û dima ra katîbîya Mustafa Paşayî keno. Dima ra Zerîfe reyde zewejîyeno. Alîşêr ziwanê Kurdî ser o xebetîyayo û Tirkî û Kurdîya ci gelek baş î, xeylê şiîrê ci resayî roja ma ya ewroyî. Heto bîn de bi sazê xo yeno zanayene. Alîşêr kesêkê biaqil û cesur o. Wexto ke merdim qala Alîşêrî keno, ganî merdim qala Zerîfe Xanime zî bikero. Çimkî Zerîfe Xanime zî qasê Alîşêrî cesur a û heta peynî hetê ey de têkoşîn dayo. Aye zî Koçgirî ra ya û hem polîtîkaya dêrsimijan de aktîf bîya, hem zî komelî mîyan de rolêko muhîm girewto milê xo ser. Alîşêr û Zerîfe 9ê Temmuza 1937î de hetê birazayê Seyîd Rizayî Raybero Qop, Zeynel, Mistoyê Surê ra bi hawayo xayînîye yenî qetil kerdene. Na xayînîye ra dima êdî Dêrsim de ti kes nameyê lajê xo Rayber nêroneno, labelê bi seyan nameyê Elîşêr û Zerîfe dîyenî domanan. AMED

Albuma Nûçeyê